Перейти до головного Перейти в головне навігаційне меню Перейти на нижній колонтитул сайту
Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Физика-математика ғылымдары сериясы

КВАНТТЫҚ-МЕХАНИКАЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕР ҮШІН ҮЗІЛІССІЗДІК ТЕҢДЕУІ

Жарияланған June 2025

36

32

Т.Б. Қоштыбаев+
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Алматы қ.
https://orcid.org/0009-0004-7344-6801
А.М. Татенов+
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Алматы қ.
https://orcid.org/0000-0003-4767-5788
М. Алиева+
Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы қ.
https://orcid.org/0000-0003-0440-6211
К.К. Жантлеуов+
Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы қ
https://orcid.org/0009-0001-6658-1165
М. Мырзатай+
Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы қ.
https://orcid.org/0009-0006-5943-5094
Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Алматы қ.
##plugins.generic.jatsParser.article.authorBio##
×

Т.Б. Қоштыбаев

Т.Б. Қоштыбаев ‒ ф.‒м.ғ.к., Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Физика кафедрасының доценті, Алматы қ., Әйтеке би, 99; е-mail: koshtybayev70@mail.ru; ORCID: https://orcid.org/0009-0004-7344-6801

Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті, Алматы қ.
##plugins.generic.jatsParser.article.authorBio##
×

А.М. Татенов

А.М. Татенов ‒ ф.‒м.ғ.к., Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті Физика кафедрасының доценті, Алматы қ., Әйтеке би, 99; е-mail: a.tatenov1@gmail.com; ORCID: https://orcid.org/0000-0003-4767-5788

Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы қ.
##plugins.generic.jatsParser.article.authorBio##
×

М. Алиева

М.Е. Алиева ‒ жаратылыстану ғылымдарының магистрі, Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті Физика кафедрасының аға оқытушысы, Алматы қ., Достық, 13; е-mail: moldir-2008@mail.ru; ORCID: https://orcid.org/0000-0003-0440-6211

Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы қ
##plugins.generic.jatsParser.article.authorBio##
×

К.К. Жантлеуов

К.К. Жантлеуов ‒ ф.‒м.ғ.к., Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университетінің доценті м.а., Математика және математикалық модельдеу кафедрасы, Алматы қ., Достық, 13; е-mail: Kzhantleuov@mail.ru; ORCID ID: https://orcid.org/0009-0001-6658-1165

Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті, Алматы қ.
##plugins.generic.jatsParser.article.authorBio##
×

М. Мырзатай

М.М. Мырзатай – педагогикалық ғылымдар магистрі, Абай атындағы Казақ ұлттық педагогикалық университеті Физика кафедрасының оқытушысы, Алматы қ., Достық, 13; е-mail: maira.mirzatai@mail.ru; ORCID ID: https://orcid.org/0009-0006-5943-5094

Аңдатпа

Мақала механикалық жүйелердің динамикасын, микробөлшектердің кванттық күйлерін сипаттайтын классикалық және кванттық теңдеулердің арасындағы өзара байланыстарға арналған. Релятивистік емес кванттық механикадағы ықтималдылық тығыздығының сақталуы үзіліссіздік теңдеуіне алып келетінін ескеріп осы теңдеуді кванттық теорияның негізі болып табылатын Шредингер теңдеуінен шығарып алуға болатындығы көрсетілген. Сонымен бірге, үзіліссіздік теңдеуін аналитикалық механиканың негізгі теңдеуі саналатын Гамильтон‒Якоби теңдеуінен де алыну жолы ұсынылған. Шредингер теңдеуінің классикалық үлгісі (шегі) Гамильтон‒Якоби теңдеуі екендігінің дәлелі ретінде осы теңдеу мен үзіліссіздік теңдеуін Шредингер теңдеуінен шығарып алу жолдары да келтірілген. Бұл мәселені Планк тұрақтысын өте аз шама деп есептей отырып та іске асыруға болады (квазиклассикалық жуықтау), алайда осы мақалада кванттық теңдеуден классикалық теңдеулерге өту әсерлік функцияның  дәрежелік қатарға жіктелуі арқылы жасалды. Есептеулер кезінде қатардың тек бірінші дәрежелі мүшелері ғана ескерілді (бірінші реттік жуықтау). Аталған шектеулер бойынша бірдей нәтижеге қол жеткізгенмен, екінші жуықтау ықтималдылық пен бөлшектер санының сақталу заңын үйлесімді (бірізді) сипатта қарастыруға мүмкіндік береді. Бөлшектер санының сақталуы мен ықтималдылықтың өзгермеуі арасындағы идеялық ұқсастыққа теңдеуді интегралдау арқылы көз жеткізуге болады. Мақалада қарастырылған теңдеулер кәдуілгі және дербес туындылы дифференциялдық теңдеулердің дәрежелері бойынша және сипаты жағынан сызықты, сызықты емес қасиеттермен ерекшеленетіні ескерілді. Гамильтон‒Якоби теңдеуі арқылы классикалық механикадағы кез‒елген есепті шешуге болатындығы және Шредингер теңдеуінің квазиклассикалық жуықтаудағы рөлі айқындалған. Мақаланың кіріспе бөлімінде осы жағдайлар туралы қысқаша түрде мәліметтер келтірілген және алынған нәтижелерге талдаулар мен қорытынды жасалған.

pdf
Тіл

Қазақ

Як цитувати

[1]
Қоштыбаев, Т. , Татенов, А. , Алиева, М., Жантлеуов, К. і Мырзатай, М. 2025. КВАНТТЫҚ-МЕХАНИКАЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕР ҮШІН ҮЗІЛІССІЗДІК ТЕҢДЕУІ. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Физика-математика ғылымдары сериясы. 90, 2 (Чер 2025), 81–92. DOI:https://doi.org/10.51889/2959-5894.2025.90.2.007.